Kiến thức về ứng xử con người trong môi trường xã hội

Ngoài những yếu tố cá nhân như tuổi tác, giới tính, chủng tộc, tôn giáo, tình trạng sức khỏe, giáo dục… môi trường xã hội có ảnh hưởng rất lớn đến ứng xử của con người. Đem một đôi sinh viên nam nữ đang ở trong trường đại học giữa hàng ngàn bạn học, bỏ vào rừng cấm quốc gia, chung quanh cách hàng chục cây số không có một bóng người, sẽ thấy ngay yếu tố môi trường ảnh hưởng như thế nào đến cách ứng xử của con người!  Vì lẽ con người là một sinh vật bầy đoàn, luôn sống trong gia đình, cộng đồng, xã hội, và quốc gia cho nên muốn hiểu cách ứng xử của con người cũng như phương thức thay đổi ứng xử đó không thể không tìm hiểu vai trò của môi trường, cũng như cấu trúc nhiều tầng của hệ thống môi sinh/ecosystem và tác động của mỗi tầng trên con người sống trong hệ thống môi sinh đó. Kiến thức về ứng xử của con người qua lăng kính hệ thống môi sinh là điều thiết yếu được ứng dụng rộng rãi trong tất cả các phương pháp CTXH và tư vấn tâm lý khác nhau. Như đã thảo luận trong phần thuyết Hệ Thống và nhãn quan môi trường, dưới đây là một vài khái niệm quan trọng về ứng xử của con người trong môi trường xã hội:

1. Thích ứng

Là khả năng của con người thích ứng vào những thay đổi của môi trường xã hội. Thí dụ khi người cha mất việc, mọi người trong nhà thay đổi lối sống để thích hợp với hoàn cảnh khó khăn mới của gia đình. Khả năng thích ứng càng cao, con người càng lành mạnh. Khả năng thích ứng thấp sẽ dẫn đến khó khăn, khủng hoảng. Thích ứng không phải một chiều mà môi trường cũng có thể chủ động tạo ra những thay đổi để cho con người thích ứng vào và nâng an sinh của xã hội lên cao. Thí dụ ở Việt Nam gần đây đã thực hiện được việc đội mũ bảo hiểm khi lái xe gắn máy. Đây là một thí dụ về chính quyền tạo ra điều kiện (cương quyết cấm lái xe gắn máy không đội mũ bảo hiểm) để buộc cá nhân phải thích ứng và đạt được mục tiêu an sinh (giảm tai nạn xe cộ). Việc người dân Việt Nam thay đổi được truyền thống văn hóa có từ lâu đời về đốt pháo trong dịp lễ tết là một thí dụ khác về khả năng thích ứng cao của quần chúng khi Nhà Nước làm đúng chức năng của mình (tức là bảo đảm cuộc sống an toàn cho người dân). Tệ nạn xả rác bừa bãi của người Việt (nhất là trong các quán ăn) mặc dù có giảm bớt nhưng vẫn còn tệ hại so với các nước chung quanh chứng tỏ môi trường chưa có những khuyến khích có trách nhiệm để quần chúng thích ứng vào. Cũng như đối với cá nhân, xã hội tạo ra được điều kiện thích ứng phù hợp là xã hội có tổ chức văn minh; ngược lại xã hội kém tổ chức, chậm phát triển, thường không tạo ra được điều kiện thuận lợi để quần chúng thích ứng vào và tiến lên nếp sống cao. Những thay đổi rất lớn lao về an ninh tại các phi trường trên toàn quốc Mỹ sau biến cố 911, làm mất rất nhiều thì giờ của hành khách, là một thí dụ khác về khả năng thích ứng cao của con người khi cần thiết.

2. Hoà nhập giữa con người và môi trường

Là sự thăng bằng giữa nhu cầu văn hóa, vật chất, xã hội của con người và khả năng thỏa mãn những nhu cầu đó của môi trường. Thí dụ về sự hoà nhập cao giữa con người và môi trường là ở các thành phố tại California người đi xe lăn có thể tự mình đi lại khắp nơi trên hè phố, bằng xe buýt, xe điện, như những người không dùng xe lăn. Muốn được như vậy xã hội phải có quy định chung về xây cất vỉa hè để đồng bộ, bằng phẳng, xe lăn có thể di chuyển, vượt qua các ngã tư… một cách dễ dàng. Một thí dụ khác về tính hoà nhập cao giữa con người và môi trường là ở các làng thôn Việt Nam, khi một gia đình có việc giỗ chạp, cưới hỏi hay ma chay, cả làng xúm vào mỗi người giúp một tay.

3. Sự căng thẳng và khả năng ứng phó với căng thẳng của con người

Căng thẳng là một phần của cuộc sống, có căng thẳng tiêu cực và căng thẳng tích cực, thí dụ lập gia đình, được thăng chức, trúng số… là những căng thẳng tích cực. Chạy xe ẩu bị cảnh sát phạt vi phạm lưu thông, về nhà không biết dấu, lại còn nói ra để vợ la rầy thêm; ốm đau, mất mát, gia đình đổ vỡ, thi hỏng… là những căng thẳng tiêu cực. Căng thẳng có thể xảy ra cho mọi thành phần của môi trường, trong đó có cá nhân, gia đình, cộng đồng, cơ quan, tổ chức, đoàn thể, xã hội…Muốn an sinh, con người, và các thành phần khác của môi trường đều cần khả năng ứng phó cao đối với căng thẳng. Thí dụ quốc gia phải có chuẩn bị để khi thiên tai xảy ra ở một địa phương nào đó, sẽ ứng phó một cách kịp thời và hữu hiệu.

Lượng định khả năng ứng phó của cá nhân, nhóm, hay cộng đồng và giúp thăng tiến khả năng đó là phần quan trọng trong công việc của nhân viên CTXH.

Tính liên lập/interdependence:

Con người không sống cô lập mà nương tựa vào nhau về vật chất lẫn tinh thần, chính vì vậy khả năng duy trì mối quan hệ tốt đẹp với mọi người chung quanh là khả năng rất quan trọng cho an sinh. Khi con người kém khả năng này, rắc rối và căng thẳng sẽ thường xuyên diễn ra. Nhưng thay đổi khả năng này thế nào để đạt được kết quả tốt đẹp không phải là điều dễ và đó là một phần công việc của nhân viên CTXH .

Đề tài thảo luận thêm:

Ứng dụng các lý thuyết trên đây vào việc tìm hiểu sự khác biệt về tâm lý và cách ứng xử của hai đứa trẻ sau đây khi chúng trưởng thành:

Bé A: gia đình bố mẹ đều nghiêm khắc, dạy bé phải tuyệt đối vâng lời ông bà, cha mẹ, người lớn nói phải nghe, không được cãi. Vừa đến tuổi đi học, bé đến trường lần đầu tiên đã thấy ngay cổng trường tiểu học dòng chữ thật to “Tiên Học Lễ, Hậu Học Văn” và được dạy là phải nghe lời thầy cô giáo, không được “cãi”, đó là “Lễ”.

Bé B: cả bố lẫn mẹ đều nghiêm nhưng cởi mở, tập cho bé đặt câu hỏi từ bé, mỗi khi chưa hiểu rõ điều gì thì đều được khuyến khích đặt câu hỏi, kể cả câu hỏi chất vấn, một cách lễ phép. Khi đi học bé cũng được thày cô giáo áp dụng phương pháp tự do thảo luận và chất vấn trong lớp học.

(Trích từ Tập tài liêu: Công tác xã hội-Lý thuyết và thực hành, Trần Đình Tuấn)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: