Thuyết cấu trúc gia đình

Gia đình là đơn vị nền tảng của xã hội, là môi trường sống quan trọng nhất của con người. Kiến thức về vị trí và quyền lực của mỗi thành viên trong gia đình, cách họ nói chuyện và cư xử với nhau, hoàn cảnh kinh tế, văn hóa, sức khỏe, ảnh hưởng và tác động của xã hội bên ngoài… đều là những yếu tố để nhân viên CTXH phân tích cặn kẽ, hiểu thấu vấn nạn, và giúp gia đình khắc phục khó khăn, phục hồi được chức năng nguyên thủy của nó là hỗ trợ cho cuộc sống hạnh phúc và cho sự phát triển cao nhất có thể đạt được của mỗi thành viên. Một trong những đóng góp quan trọng nhất vào kiến thức về gia đình là thuyết Cấu Trúc Gia Đình do Salvador Minuchin đề xuất. Sau đây là những khái niệm chính của thuyết này:

Gia trưởng

Người nắm quyền quyết định. Trong một gia đình lành mạnh và hữu hiệu, những thành viên khác trong gia đình có thể chia xẻ quyền lực với gia trưởng, được khuyến khích tham gia thảo luận, đóng góp ý kiến để đi đến quyết định của gia đình. Thí dụ: trong các gia đình kém lành mạnh, người cha một mình quyết định con cái phải học ngành nào (thường quanh đi quẩn lại chỉ bác sĩ, luật sư, kỹ sư, nha sĩ, dược sĩ…), hoặc người mẹ một mình quyết định con cái nên lập gia đình với ai (cũng quanh đi quẩn lại chỉ với người hành các nghề kể trên).

Nhóm nhỏ

Trong bất cứ gia đình nào có từ ba người trở lên cũng có lúc một người muốn liên kết với người kia thành một nhóm nhỏ để loại người thứ ba ra khỏi mối liên kết này. Thí dụ về nhóm nhỏ: cha mẹ/con cái, mẹ con/chàng rể, bố con/mẹ, anh chị/em. Tình trạng nhóm nhỏ trong gia đình là phổ thông và thường là lành mạnh, thí dụ bố mẹ liên kết với nhau để dạy dỗ con cái, các con che dấu cho nhau để bố mẹ khỏi nổi giận. Nhóm nhỏ có thể trở thành xấu nếu có mâu thuẫn trầm trọng giữa các thành viên trong gia đình, thí dụ mẹ liên kết với các con để tất cả cùng thù ghét bố.

Biên giới

Gồm biên giới bên ngoài và biên giới bên trong. Biên giới bên ngoài phân biệt gia đình với môi trường chung quanh, thí dụ chuyện trong nhà không mang ra ngoài nói cho hàng xóm nghe. Biên giới bên trong là biên giới giữa những thành viên trong gia đình. Mặc dù là vợ chồng, cha mẹ, con cái, anh chị em trong cùng một gia đình nhưng vẫn có những ngăn cách không thể vượt qua mà không gây khó chịu cho người bị xâm phạm biên giới: thí dụ xem lén thư từ của nhau, mượn tiền bạc hay đồ dùng của nhau mà không trả đúng hẹn, đi ăn cưới với vợ mà cứ khen cô phù dâu đẹp trước mặt mọi người, v.v… Biên giới cứng rắn, cứ như biên giới giữa Pakistan và Ấn Độ, là không lành mạnh; nhưng biên giới quá uyển chuyển đến độ gần như không có biên giới cũng không tốt, trường hợp này gọi là vướng mắc, nhập chung lại với nhau, không còn cuộc sống riêng tư/enmeshment. Thí dụ người mẹ bỏ tất cả nhu cầu riêng tư để chăm sóc đứa con, coi đứa con là nguồn hạnh phúc của mình. Nếu đứa con cũng “vướng mắc”/ “enmeshed” như người mẹ, nó sẽ hy sinh tất cả nhu cầu riêng tư để chăm sóc mẹ, coi mẹ là nguồn hạnh phúc duy nhất của nó. Trong mối quan hệ cha mẹ/con cái lành mạnh, mỗi người đều phải có nguồn hạnh phúc riêng bên cạnh nguồn hạnh phúc chung. Hạnh phúc của riêng người mẹ phải là người bố, và hạnh phúc của riêng đứa con phải là bạn gái hay bạn trai của nó. Tương tự, mặc dù là vợ chồng, mỗi người cũng cần có những hạnh phúc riêng, lành mạnh, không liên quan đến người kia, thí dụ người vợ thích trồng hoa, người chồng có vài bạn thân lâu lâu gặp nhau bàn thảo những chuyện quan trọng tày đình như hoà bình trung Đông, khủng hoảng kinh tế toàn cầu, v.v… Gia đình “vướng mắc” không có hoặc không khuyến khích những hạnh phúc riêng rẽ này. Gia đình lành mạnh khuyến khích biên giới riêng tư và tạo điều kiện cho con cái trưởng thành, tách ra thành những gia đình riêng có quan hệ tốt với gia đình gốc là gia đình của cha mẹ.

Luật lệ

Gia đình là một tập thể, vì vậy nó cũng phải có luật lệ y như những tập thể khác. Mỗi thành viên trong gia đình, tùy theo tuổi tác, vị trí, phải tuân theo những luật lệ riêng. Thí dụ: con gái đi học về phải phụ mẹ nấu cơm; các con từ 15 đến 18 tuổi không được đi chơi quá 11g đêm; các con dưới 14 tuổi và bố không được ra khỏi nhà sau 9g tối mà không có mẹ đi cùng… Những luật lệ trong gia đình có thể được công bố rõ rệt hoặc mặc nhiên chấp nhận theo thói quen. Trong gia đình lành mạnh, luật lệ phải rõ ràng, áp dụng đồng nhất, không tùy tiện, và mọi người đều được khuyến khích tham gia vào việc thảo luận, giúp gia trưởng làm ra luật lệ.

Vai trò

Là nhiệm vụ và trách nhiệm của mỗi thành viên trong gia đình. Một người có thể giữ nhiều vai trò khác nhau, thí dụ gia trưởng cũng là người kiếm tiền nuôi gia đình, người mẹ vừa giữ vai trò chăm sóc gia đình vừa đi làm ở ngoài. Những vai trò khác có thể là vai trò “dê tế thần”/“scapegoat” tức là người bị coi là gây ra mọi vấn nạn của gia đình; “anh hùng” là niềm hãnh diện của gia đình; “thủ quỹ” giữ túi tiền của gia đình… Qua công tác lượng định, nhân viên CTXH có thể biết sự phân chia vai trò trong gia đình có hợp lý hay không, có thành viên nào bị căng thẳng vì phải lãnh những vai trò mâu thuẫn nhau hoặc không phù hợp với tuổi tác, hoặc quá nặng nề hay không.

Đồng minh

Là hai thành viên hoặc hai nhóm nhỏ trong gia đình hợp tác với nhau. Tình trạng này là lành mạnh nếu sự hợp tác này phục vụ yêu cầu đúng đắn của gia đình. Thí dụ cha mẹ đồng minh với nhau để dạy dỗ con cái. Liên kết giữa hai người hay hai nhóm nhỏ sẽ không lành mạnh nếu có mục đích cô lập một hay nhiều người khác trong gia đình. Thí dụ các con liên kết với nhau để chống lại bố mẹ, hoặc mẹ lôi kéo con về phe mình để cô lập bố… Trong những trường hợp này có thể xảy ra tình trạng vướng mắc như đã mô tả ở trên hoặc ly khai/disengagement nghĩa là hai thành viên trong gia đình không còn muốn quan hệ với nhau.

Bộ ba/triangles:

Khi hai người trong bộ đôi của gia đình mâu thuẫn với nhau, họ quay sang người thứ ba để tranh giành sự hỗ trợ hoặc để tìm an ủi, và như vậy bộ ba được thành hình. Bộ ba là đơn vị ổn định nhỏ nhất trong các tổ chức nhóm vì nó có tính chịu đựng, chống căng thẳng, đổ vỡ, cao hơn bộ đôi. Lý do là vì sự căng thẳng được chuyển tải ra ba người. Trong bộ ba luôn luôn có bộ đôi (hai người chính liên kết với nhau) và một người phụ là người thứ ba. Trong khi sự căng thẳng được chuyển tải qua lại giữa ba người, có thể sẽ có sự thay đổi trong vị trí của mỗi người: người thứ ba có thể chen vào bộ đôi, đẩy một người trong bộ đôi cũ ra ngoài thành người thứ ba. Người thứ ba mới sẽ phấn đấu để giành lại vị trí cũ của mình trong bộ đôi. Cũng có khi vì căng thẳng lên cao, một người trong bộ đôi sẽ tìm cách lôi kéo người thứ ba liên minh với mình để chống lại người kia, hoặc lui ra xa để coi hai bên chống lẫn nhau. Kết bộ ba là hoạt động tự nhiên, bình thường của gia đình, có tác dụng làm giảm căng thẳng giữa các bộ đôi. Tuy vậy bộ ba cũng có thể không lành mạnh nếu nó cô lập hóa lâu dài một người và tạo ra căng thẳng kinh niên trong gia đình. Hiểu được cơ chế hoạt động của bộ ba, nhân viên CTXH có thể hiểu được nguyên nhân vấn nạn của một thành viên trong gia đình. Thí dụ: vợ chồng cãi nhau, chồng chạy về nhà than thở với mẹ, làm cho vợ bồn chồn lo lắng. Nguyên nhân chính gây ra cảm xúc bồn chồn lo lắng khó chịu của người vợ trong trường hợp này không phải là những bất hoà với chồng mà là sự liên kết giữa chồng và mẹ chồng.

Tính uyển chuyển/flexibility:

Uyển chuyển là khả năng của các thành viên trong gia đình sẵn sàng thay đổi vai trò, thói quen, vị trí của mình để phù hợp với những thay đổi xảy ra. Những thay đổi này có thể bất ngờ hoặc đoán trước. Thí dụ tai nạn, thêm trẻ mới sinh, bớt cha mẹ già mới mất, thất nghiệp, đổi công ăn việc làm, dọn nhà… Tính uyển chuyển giúp gia đình duy trì được hoạt động bình thường trong thời kỳ khủng hoảng, tránh rối loạn, tê liệt, tan rã.

Đối thoại/communication:

Cách người ta đối thoại với nhau, và nội dung của đối thoại, có thể cho biết rõ rệt mối quan hệ các thành viên trong gia đình tốt hay xấu. Trong các gia đình lành mạnh, đối thoại thường rõ ràng và trực tiếp, không mập mờ, không cần qua trung gian. Gia đình cứng nhắc, không lành mạnh, trái lại ít đối thoại, đối thoại khi diễn ra thường nông cạn, một chiều (thí dụ con cái chỉ được nghe, không được “cãi”), không rõ ràng, hoặc gián tiếp, hoặc qua trung gian. Thí dụ con muốn đi chơi phải nhờ mẹ xin phép bố, nếu đứa con được giáo dục đúng đắn để có tự trọng và tự tin từ bé, nó sẽ trực tiếp xin phép bố. Thay đổi cách đối thoại có thể giúp thay đổi trạng thái của gia đình từ từ yếu kém sang lành mạnh. So với tiếng Anh hay tiếng Pháp, tính cách hết sức phong phú của cách dùng  danh từ trong ngôn ngữ Việt Nam càng làm rõ nét hơn nữa mối quan hệ của những người đang đối thoại.

Phê bình thuyết Cấu Trúc Gia Đình

Thuyết Cấu Trúc Gia Đình chú ý tổ chức bên ngoài, ít lưu tâm đến đời sống tâm lý phong phú và đa dạng của con người. Trong thực tế, có những gia đình có cấu trúc rất hữu hiệu, mọi người đều đối xử với nhau một cách đúng đắn và đều thành công về mặt hiểu biết (con cái học giỏi, vợ chồng có chức phận, không bao giờ to tiếng với nhau…) nhưng bên trong là một gia đình không hạnh phúc. Mặt khác, do khác biệt về văn hóa với khách hàng, nhân viên CTXH có thể có định kiến không chính xác về thế nào là một cấu trúc gia đình đúng đắn, có hiệu quả. Thí dụ cấu trúc của gia đình Việt Nam, cách đối thoại, cách phân chia quyền lực, có thể không giống với cấu trúc gia đình trong những nền văn hóa khác. Tinh thần hy sinh rất cao cho gia đình là một giá trị của văn hóa Việt Nam, nhưng đến mức độ nào đó có thể giống khái niệm “vướng mắc” trong văn hóa Mỹ, vì văn hóa Mỹ chú trọng nhu cầu và sự phát triển của cá nhân nhiều hơn của gia đình.

(Trích từ Tập tài liêu: Công tác xã hội-Lý thuyết và thực hành, Trần Đình Tuấn)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: