Thuyết phân tâm: Các mối quan hệ biểu tượng

Trong khi tâm lý học về cái Tôi chú trọng sự hình thành của tâm lý con người vào những động lực, những khát vọng tự nhiên chìm sâu trong tiềm thức, và ảnh hưởng của việc phấn đấu với những mâu thuẫn trong quá trình trưởng thành, thuyết Các Mối Quan Hệ Biểu Tượng chú trọng vào chất lượng mối quan hệ của cá nhân với bản thân và mọi người, tức là khả năng của con người thiết lập được mối quan hệ tốt đẹp, vui vẻ, hạnh phúc và hữu ích với những người chung quanh và với bản thân, từ đó có được cảm xúc an lạc trong mọi môi trường, mọi hoàn cảnh, dù một mình hay với người khác.

1. Những khái niệm chính

Quan hệ biểu tượng

Thái độ, suy nghĩ của một cá nhân về người khác và về mình. Thái độ và suy nghĩ này là kết quả của mối quan hệ tốt hay xấu với người chăm sóc khi cá nhân còn là một đứa bé. Từ ngữ biểu tượng/object có thể chỉ một người thật hoặc phiên bản về người thật đó trong tâm trí của cá nhân, phiên bản đó có thể trung thực, phản ánh toàn bộ người thật, gọi là biểu tượng toàn phần/ whole object; hoặc không trung thực, chỉ phản ánh một số cá tính của người thực, gọi là biểu tượng bán phần/part object. Biểu tượng tự thân là biểu tượng về chính bản thân của cá nhân. Biểu tượng tự thân trung thực/true self bao gồm tất cả cá tính tốt cũng như xấu có thật của bản thân. Biểu tượng tự thân giả tạo/false self chỉ bao gồm một số cá tính của bản thân. Khả năng nhập nội/ internalization được biểu tượng toàn phần hay trung thực là chỉ dấu của sự trưởng thành về tâm lý, khi còn non nớt, cá nhân chỉ có thể nhập nội được những cá tính nào của biểu tượng làm cho cá nhân có cảm giác an toàn. Thí dụ chỉ duy trì những cá tính cao đẹp của Mẹ, vì không thể chấp nhận những tính xấu có thật của Mẹ. Thí dụ khác: chỉ duy trì những ưu điểm của bản thân (kiêu căng), hoặc những khuyết điểm của bản thân (tự ti).

Gắn bó/attachment:

Là khuynh hướng tự nhiên của con người gắn bó với người khác để được thỏa mãn những nhu cầu của mình và phát triển lên. Đây là khái niệm quan trọng nhất trong thuyết phân tâm về các mối quan hệ biểu tượng, phân biệt với tâm lý học về cái tôi vốn chú ý nhiều hơn đến sự thúc đẩy của dục vọng bẩm sinh trong quá trình trưởng thành về tâm lý của con người.

Nhập nội/introjection/internalization:

Là một trong những cơ chế tự vệ trong tâm lý học về cái Tôi, theo đó cá nhân tiếp nhận những cá tính của người khác để được có cảm giác an toàn. Thí dụ đứa trẻ sợ ông bố nóng nảy dữ tợn hay đánh đập, nó có thể cũng trở nên nóng nảy, dữ tợn với người khác để giống bố và được có cảm giác gần gũi, an toàn bên cạnh bố. Nhập nội cũng có nghĩa cá nhân có khả năng mang hình ảnh của người thương yêu chăm sóc và có cảm giác gần gũi mặc dù người đó không ở bên cạnh.

Đối tượng nhập nội/representation:

Hình ảnh của người thân mà cá nhân nhập nội. Đối tượng nhập nội gắn liền với những cảm xúc tích cực hoặc tiêu cực mạnh mẽ và ảnh hưởng đến khả năng liên hệ với những người chung quanh. Thí dụ một người có đối tượng nhập nội là một nhân vật ở vai trò cha chú, có những cảm xúc tích cực với đối tượng đó, sẽ có cảm xúc tức giận và bị xua đuổi khi không được những nhân vật cha chú tiếp nhận một cách tích cực.

Biểu tượng ổn định/object constancy:

Trạng thái tâm lý trưởng thành, duy trì được biểu tượng toàn phần, trung thực (cả tốt lẫn xấu) của người thân dù ở gần hay ở xa người thân đó. Biểu tượng ổn định làm cho cá nhân có thể sống an lành dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, một mình nhưng không cô đơn, giữa đám đông xa lạ nhưng không lạc lõng. Lúc nào cũng có được cảm giác có thể gần gũi người thân khi cần.

Trong các mối quan hệ biểu tượng, quan hệ với Mẹ, khi cá nhân còn là đứa bé, là quan trọng nhất (David Winnicott, 1975): đứa trẻ sơ sinh không phân biệt được nó và thế giới chung quanh, đối với nó, thế giới chung quanh chỉ hiện hữu để thỏa mãn những nhu cầu của nó. Nếu đứa bé có được một hoàn cảnh thương yêu, chăm sóc/facilitative environment và một người Mẹ đủ tốt, tạo ra được môi trường tự do an toàn/holding environment trong đó đứa bé được thả lỏng để khám phá thế giới và học hỏi từ những lỗi lầm của nó, nó sẽ xây dựng được một mối quan hệ biểu tượng trung thực với Mẹ, từ đó trưởng thành, bớt dần lệ thuộc vào Mẹ, và xây dựng được những mối quan hệ riêng của nó một cách tốt đẹp. Nhận xét đáng chú ý ở đây là Winnicott chỉ đề cập một người Mẹ “đủ tốt”/a good enough mother tức là người Mẹ chỉ lo chăm sóc đứa con trong một thời gian hạn định, và đến một giai đoạn nào đó, khi đứa con đã đủ lông đủ cánh, sẽ dành thì giờ chăm sóc chính mình và những mối quan hệ của bản thân. Khái niệm người Mẹ “đủ tốt” này giống với vai trò người Mẹ tốt trong thuyết Cấu Trúc Gia Đình (Salvador Minuchin và các tác giả khác), không quá lo lắng chăm sóc con cái đến độ lấy cuộc đời của con làm cuộc đời của mình, lấy hạnh phúc của con, tương lai của con làm hạnh phúc và tương lai của mình, làm cho đứa con, và cả người mẹ, đều bị nghẹt thở trong một mối quan hệ chằng chịt/enmeshed. Đây là một trong những mâu thuẫn về giá trị giữa văn hóa Khổng Mạnh và văn hóa phương Tây mà nhân viên CTXH cần cảnh giác để có thể làm việc hiệu quả trong bối cảnh gia đình Việt Nam.

2. Ứng dụng của tâm lý học về các mối quan hệ biểu tượng

Thất bại trong việc tạo lập được những biểu tượng trung thực và toàn diện đối với những người thân yêu trong giai đoạn đầu đời là nguyên nhân của thất bại, đau khổ trong các mối quan hệ ở tuổi trưởng thành. Để giúp khách hàng vượt qua được vấn nạn này, nhân viên CTXH dùng mối quan hệ chuyên nghiệp của mình với khách hàng làm phương tiện huấn luyện để khách hàng hiểu được nguyên nhân khổ đau của họ. Trong quá trình giúp đỡ, nhân viên CTXH hướng dẫn khách hàng xây dựng được một biểu tượng trung thực về bản thân nhân viên CTXH (nghĩa là có lúc khen ngợi một cách trung thực những ưu điểm, có lúc thẳng thắn vạch ra những khuyết điểm của khách hàng), từ đó giúp khách hàng chỉnh sửa được các mối quan hệ biểu tượng đầu đời và tránh lập lại lỗi lầm cũ trong các mối quan hệ hiện tại hoặc tương lai.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: